FACEBOOK LÊ NGUYỄN
Tôi không phải là nhà thơ, lại càng không phải là nhà phê bình văn học. Có lần tôi bất chợt đọc
thơ Nguyễn Thái Sơn bằng tâm thế của một kẻ ngoại đạo đối với văn
chương, song bài Mả Tù của anh đã làm tôi không kìm nổi sự xúc động
nghẹn ngào. Xúc động trước hình ảnh ngôi mả của người tù cải tạo phương
Nam đã vùi lấp nắm xương tàn trên một khu ruộng đìu hiu xứ Bắc, nghẹn
ngào khi biết rằng có một người cựu binh xứ Bắc đã bày tỏ sự cảm thông
trước thân phận chìm nổi, bọt bèo của một người tù miền Nam trước đây
từng đứng trên một chiến tuyến đối nghịch với mình.MẢ TÙ
Một đàn gọng vó chèo đò,
Dăm con nhái bén thập thò miệng hang.
Đầu thừa đuôi thẹo nghĩa trang,
Rào thưa nẻo tắt dọc ngang trâu bò.
Thanh minh còn thấy xanh ngô,
Mưa ngâu tháng bảy nhấp nhô nổi chìm.
Mộ phần chẳng thấy tuổi tên,
Dăm ba chữ số vạch trên ván thùng.
Hỏi “sao đắp chỉ lưng lưng”,
Rằng “nông choèn tiểu đất chừng ấy thôi”.
“Trẻ-già, trai-gái ngược xuôi ?”
“Đã nằm góc ấy chỉ người trại giam !”
Cỏ khâu ngoi nước úa tàn,
Kiếp người còn lại nhân gian chút này.
Chết rồi hết nợ sạch vay,
Nhúm xương tù tội biết ngày nào tha!
Sống thành nhân chết làm ma,
Ngậm ngùi kiếp nạn xót xa phận người.
Hương hoa - bẹ chuối thả trôi,
Biết rằng còn được luân hồi nữa chăng…
. Nguyễn Thái Sơn
(Nghĩa trang Phủ Lý, 2001)
Tháng 4 năm 2013, trong sự xúc động mênh mang sau khi đọc bài Mả Tù, tôi đã viết trên trang Facebook này: “người nghệ sĩ đáng trân trọng không phải là người chỉ biết ca ngợi ánh hào quang trên chiếc mũ triều thiên của đấng quân vương, mà là người biết cúi xuống, rung động và cảm thương từng số phận của những ai đã sống và gục ngã trong sự lãng quên của xã hội loài người, trong đó có người tù nằm dưới ngôi mộ vô danh trong bài thơ này”.
Tôi yêu thơ Nguyễn Thái Sơn là vì thế. Thơ anh không hề có những câu chữ màu mè, đỏm dáng, bí hiểm… như của một số người. Thơ anh luôn đơn sơ và bình dị, song những cảm xúc của anh luôn đi thẳng vào trái tim người đọc bằng con đường ngắn nhất: con đường của sự thấu hiểu và đồng cảm. Anh tài hoa ở chỗ có thể biến những câu chữ thật tầm thường thành những cảm xúc bất ngờ mà người đọc không thể nào đoán trước được. Bài “Chuyện tình không tên” của anh viết về cuộc tình chớp nhoáng giữa cô thanh niên xung phong và người lính lái xe bị tắc đường phải dừng trong giây lát. Họ gặp nhau, cho nhau những cảm xúc yêu thương giữa thời binh lửa, không tính toán, so đo, để rồi khi đường thông, người lính lên xe tiếp tục hành trình, để lại giữa cánh rừng một kỷ niệm khôn nguôi:
“ … thuở giặc giã đời người nhanh như đếm
gặp lần này chắc gì có lần sau
thương
yêu
vội vàng
chẳng ai nỡ tiếc nhau
nụ hôn thời chiến tranh nửa ngọt ngào nửa đắng
phút hoà nhập hai cuộc đời trong trắng
rừng chuyển gió ngả nghiêng
sao băng vạch chéo trời…”
Khi xe đã chạy xa rồi, người lính chợt nhớ lại những cảm giác vừa qua, nhớ người con gái đã cùng mình ân ái, không biết rồi mai đây em có còn sống để trở về quê hương hay sẽ hóa thành tro bụi.
“…chỉ vậy
rồi xa
có gặp lại đâu
Máu với Thịt mà như là sương khói
em về được quê hương hay thành tro bụi
thế hệ mình
bao chuyện hoá
không tên !...”
(Chuyện tình không tên)
Nguyễn Thái Sơn từng là bộ đội miền Bắc, song thơ anh không có mùi máu của căm thù, của đấu tranh giai cấp, mà bàng bạc tính nhân văn giữa con người với con người. Người miền Nam đọc thơ anh không bằng mặc cảm của sự chia cách thắng thua, mà với sự cảm khái cái tình tự dân tộc anh đã thể hiện vượt qua mọi giáo điều già nua cổ xúy cho hận thù, rẽ chia dân tộc. Rõ ràng là khi thi ca thể hiện được tình dân tộc, nghĩa đồng bào thì bất luận người làm thơ xuất thân ở đâu, quá khứ như thế nào, tác phẩm của họ luôn có giá trị vượt không gian và thời gian, trường tồn trong cuộc sống mai sau.
Sáng tạo từ những cái tầm thường nhất luôn là năng khiếu tài hoa của Nguyễn Thái Sơn. Chẳng hạn khi viết về người lính bỏ thân trên ngọn đồi, trong lúc nguy cấp, đồng đội chỉ còn kịp biến chiếc chén ăn cơm mỗi ngày của anh thành bình hương để tưởng niệm người tử sĩ !
“…quê hương từ buổi ra đi
nào ai dám chắc ngày về hôm nay
bạn tôi người rụng cánh tay
người mòn cặp mắt nhìn ngày ra đêm
người còn để lại dòng tên
bát ăn thành bát nhang trên đỉnh gò
tay còn loang mực học trò
vẫn hằn vết tím sừng bò sau lưng
thương cha nhớ mẹ rưng rưng
bao người nằm lại núi rừng biên cương….”
(Biên thùy)
****
Những năm 1960, tại miền Nam, nhà thơ Vũ Hoàng Chương đặt ra thể thơ Nhị Thập Bát Tú, với những bài thơ gồm 4 câu lục bát hay thất ngôn cộng lại 28 chữ, thật cô đọng, nói lên một cảm nghĩ, một quan niệm về cuộc sống. Bài thơ thường kết thúc bằng một câu bốn bất ngờ và sắc lẻm, ví dụ bài TRỜI MÁY của ông:
Máy hất người văng khỏi lối đi,
Bơ vơ nhân loại chắp tay quỳ,
Nghe vang rờn rợn lời đanh thép,
Trời máy là ta, con gọi chi?
Có một bài thơ của Nguyễn Thái Sơn gợi cho ta nhớ đến một Vũ Hoàng Chương tài hoa lận đận như thế. Nó là một thứ “nhị thập bát tú” toàn bích và khó có một bài thơ nào thuộc thể loại trên hoàn hảo hơn:
THĂM MỘ CHIỀU CUỐI NĂM
Vạt đồi yên nghỉ bao đồng đội,
Nhang trầm một thẻ biết làm sao,
Thắp lên đành cắm nơi đầu gió,
Hương khói đừng quên nấm mộ nào …
Chỉ bốn câu thôi, nhưng sức mạnh của sự sáng tạo và tài hoa thật khó có một bài trường thiên nào sánh nổi.
Cũng trong khuôn khổ thể loại “nhị thập bát tú” ấy, anh viết thật cô đọng và đầy xúc cảm về nỗi ngậm ngùi của người con xa quê, cuối năm ra bến tàu nhìn những dòng người náo nức mang quà bánh về quê để cùng người thân chung cuộc vui sum họp. Còn người lữ khách thì ngậm ngùi quay lưng, cất bước ra về, vì ở quê xưa, bóng mẹ cha đâu còn nữa:
“Người người náo nức về quê
miến măng giỏ trước cau chè bị sau
rưng rưng
hút mắt
con tàu
mình còn cha mẹ nữa đâu mà về!”
(Nguyễn Thái Sơn – Ngậm Ngùi)
Tháng 10.2013, có người tình cờ đọc bài Ngậm Ngùi của anh, cảm kích quá, ghi vội mấy dòng:
ĐỒNG CẢM
Ngậm ngùi thương kẻ xa quê,
Chiếc thân cát bụi nẻo về còn đâu!
Thời gian
nhuộm trắng
mái đầu
Chưa vui đất khách đã sầu cố hương
(LN – 10.10.2013)
Trên trang Facebook LN, Sơn có viết mấy dòng phản hồi, cũng tài hoa và đầy rộng lượng đối với một kẻ ngoại đạo với văn chương:
“ Độ ĐAU ở “Đồng Cảm” của anh Lê Nguyễn Sâu hơn, Cao hơn, không có Lối thoát hơn so với “Ngậm Ngùi”. Ở “Ngậm Ngùi” của Sơn, tất cả vẫn còn “mở”, đang “bỏ ngỏ”. MÌNH - nhân vật trong bài thơ, không đi chuyến tàu ấy nhưng có thể đi chuyến tàu tuần sau tháng tới; không về quê trước Tết nhưng vẫn có thể đợi sau Tết “Ra Giêng tháng rộng ngày dài”, rồi Lễ Thanh Minh Tảo Mộ và bao dịp khác…Dừng lại ở trạng thái “rưng rưng” cũng là hợp.
Nhưng ở “Đồng Cảm” khoảng cách “xa quê” xem ra đã …xa lắm, có thể không còn trong phạm vi lãnh thổ nữa. Cái ĐAU ở đây bị đẩy lên khi có sự “đối lập” giữa hai nơi chốn: Cố Hương >< Đất Khách, bởi cả hai khái niệm về Vùng Đất này đều không còn là QUÊ HƯƠNG THỰC TẠI nữa. Xa cách đến thế, éo le như vậy mà “Thời gian/ nhuộm trắng/ mái đầu” thì Ngày Về chắc gì đã còn, nếu còn thì cũng biết đến bao giờ!...
Thực trạng trong bài Tứ tuyệt “ĐỒNG CẢM” của anh Lê Nguyễn là tình huống đau lòng của cả triệu người Việt phiêu dạt “bốn bể năm châu” sau “tháng Tư Bảy lăm”, trong đó có không ít người đã già đang già, không sống nổi ở Cố Hương nên đành “ngụ cư” nơi Đất Khách!...” (hết trích)
Đúng như anh Sơn đã nhận xét, bài thơ đó cũng dành để tặng những người bạn tha hương, kéo dài cuộc sống mỏi mòn nơi đất khách quê người. Nhưng tha hương trên xứ người với tha hương ngay trên đất nước của mình, nỗi buồn đó có khác gì nhau đâu!
Lê Nguyễn
21.2.2016
